بر عمل به شريعت ، معارضه واقع مىگردد فيما بين جنود نفس حيوانيّه و جهل ، و جنود نفس انسانيّه و عقل او در مملكت بدن ، تا آنكه تأييد الهى و توفيق ازلى و سعادت « نفسانيّه ، امداد نمايد عقل را بر جنود نفس » « 33 » و جهل ، و مغلوب سازد آنها را ؛ و در اين حالت ، چنين عقلى كه مؤيّد است به نور نبوّت و ولايت ، ظاهر مىشود از آن ، انوار صفات حسنه و اخلاق حميده ، به قدر بستگى به آن نور پاك . و انوار اين صفات ، در باطن مصوّرند به صور ملائكه كه امداد مىنمايند عقل و نفس انسان [ را ] بر شياطين و جنود نفس و جهل ، و منهزم بلكه هلاك مىسازند آنها را در مدّت مديدى از عمر انسان و در عرض مدّت معارضهء دو لشكر حقّ و باطل با يكديگر ، تا آنكه غالب شود لشكر حقّ بر باطل . [ و ] به سبب عادات طبيعيّه كه انسان در اوائل به مشتهيات بدنيّه داشته است ، محتاج است در سه چيز به صفت صبر ؛ اوّل : مصائب و بليّات ، دوم : طاعات و حسنات ، سيم : ترك معاصى و سيّئات . و مصائب و بليّات در دار دنيا كه دار محنت و ابتلاست بسيار است ؛ مثل مصيبت در اهل و قرابات « 34 » و اخوان و اصحاب به موت و فقد « 35 » و فراق ، و در نفس و بدن ، انواع امراض و اوجاع و اسقام ، و در عرض و ناموس ، به عداوت و قتال و طمع و حسد و غيبت و كذب از خلايق نسبت به انسان ، و در مال ، به ظلم و جور و زوال و تلف در مداين و قفار « 36 » و بحار ؛ و هريك از اين مصائب را يك نوع حرقت و سوزش است غير ديگرى . پس در مصائب ، انسان محتاج است به صبر ، تا در جزع و تلهّف « 37 » نيفتد كه او را از سلوك الى اللّه و

--> ( 33 ) - نفس در اوّل جمله ، به معنى روح قدسى است و در آخر جمله به معنى مرتبهء نفس امّاره است . ( 34 ) - نزديكان ( 35 ) - نيست شدن ( 36 ) - جمع قفر : بيابانهاى بىآب و علف ( 37 ) - افسوس خوردن و آه كشيدن